।।श्री तुकोबाराय चैतन्य।।

देहू संतवाणी
अभंग क्रमांक: ६९
आशाबद्ध जन । काय जाणे नारायण ॥१।।
करी इंद्रियांची सेवा । पाहे आवडीचा हेवा ॥ध्रु.॥
भ्रमलें चावळे । तैसें उचित न कळे ॥३॥
तुका म्हणे विषें । अन्न नाशियलें जैसें ॥४॥
_____________________
।।श्री तुकोबाराय चैतन्य।।
______________________
जगद्गुरु संत तुकाराम महाराज या अभंगात संसारात अडकलेल्या आणि केवळ भौतिक सुखांच्या मागे धावणाऱ्या माणसाची दुर्लक्षणीय स्थिती मांडत आहेत.
माणसाला जोपर्यंत वासना आणि आशांचे बंधन असते, तोपर्यंत त्याला कशाही प्रकारे परम सत्याचा म्हणजेच भगवंताचा साक्षात्कार होऊ शकत नाही, याचे अत्यंत स्पष्ट आणि जळजळीत वर्णन महाराजांनी येथे केले आहे.
आशाबद्ध जन । काय जाणे नारायण ॥
करी इंद्रियांची सेवा । पाहे आवडीचा हेवा ॥
जो मनुष्य चोवीस तास संसारातील आशा-अपेक्षा, संपत्ती आणि वासनांच्या दोरीने बांधला गेला आहे (आशाबद्ध), तो त्या अनंत नारायणाला कधीही जाणून घेऊ शकत नाही. कारण त्याचे संपूर्ण आयुष्य केवळ आपल्या 'इंद्रियांची सेवा' करण्यात म्हणजेच खाणे, पिणे, भोग भोगणे यातच निघून जाते. तो नश्वर गोष्टींचीच आवड मनात बाळगतो आणि त्याचाच हेवा (अभिमान) करत राहतो. जो इंद्रियांचा गुलाम आहे, तो विठ्ठलाचा दास कधीच होऊ शकत नाही.
भ्रमलें चावळे ।तैसें उचित न कळे ॥
ज्याप्रमाणे एखादा वेडा किंवा भ्रमिष्ट झालेला माणूस स्वतःच्याच धुंदीत काहीही बडबडत (चावळे) असतो, त्याला स्वतःचे बरे-वाईट समजत नाही; अगदी त्याचप्रमाणे हा काम-क्रोधाने भ्रमलेला प्रापंचिक जीव स्वतःच्या जीवनाचे खरे हित किंवा काय 'उचित' (योग्य) आहे हे जाणू शकत नाही. त्याला वाटते की प्रपंचातील सुख हेच अंतिम सुख आहे, आणि याच भ्रमात तो आपले मनुष्यपण हरवून बसतो.
ज्याप्रमाणे रात्रीच्या वेळी दिव्याचा प्रकाश पाहून पतंग (कीटक) त्या प्रकाशाकडे धाव घेतो. त्याला वाटते की तिथे खूप मोठे सुख आहे, परंतु तो दिव्यावर झडप घालताच जळून खाक होतो. संसारात केवळ इंद्रियसुखाच्या मागे धावणाऱ्या आशाबद्ध माणसाची गतीही या पतंगासारखीच होते; तो सुखाच्या आशेने दुःखाच्या खाईत उडी घेतो.
संसारातील आशा ही मृगजळासारखी आहे; तिच्या मागे धावणारा कधीच तृप्त होत नाही, उलट स्वतःचा नाश करून घेतो.
ज्याच्या गळ्यात आशेचा पाश (फास) अडकला आहे, त्याचे चित्त विठ्ठलाच्या चरणी कधीच स्थिर होऊ शकत नाही.
तुका म्हणे विषें ।
अन्न नाशियलें जैसें ॥
तुकाराम महाराज म्हणतात की, समजा जेवताना ताटात अतिशय उत्कृष्ट, छपन्न भोग आणि सुग्रास अन्न वाढलेले आहे; पण जर त्यात कुणी 'विष' कालवले, तर ते संपूर्ण अन्न जसे नाश पावते (खाण्यालायक राहत नाही). अगदी त्याचप्रमाणे, देवाने माणसाला हे अत्यंत सुंदर आणि पवित्र आयुष्य दिले आहे, पण जर त्यात 'भोगलालसा आणि आशेचे' विष मिसळले गेले, तर ते संपूर्ण आयुष्य व्यर्थ आणि मातीमोल होऊन जाते.
आपल्याला जर जीवनात खऱ्या नारायणाची प्राप्ती करून घ्यायची असेल, तर इंद्रियांची गुलामी सोडून आशेचा त्याग केला पाहिजे. जोपर्यंत मनात संसाराचा लोभ आहे, तोपर्यंत परमार्थाचे सुग्रास अन्न आपल्याला लाभणार नाही. मन निर्मळ करून विठ्ठल चरणी लागणे हेच परमेश्वरची प्राप्तिचें एकमेव सादन आहे.
!! रामकृष्णहरी !!

नितीन महाराज मोरे,
माजी अध्यक्ष
श्री संत तुकाराम महाराज संस्थान,
श्री क्षेत्र देहू.