।। श्री तुकोबाराय चैतन्य ।।

देहू संतवाणी
अभंग क्रमांक: ७०
ढेकरें जेवण दिसे साचें ।
नाहीं तरि काचें कुंथाकुंथी ॥१॥
हे ही बोल ते ही बोल ।
कोरडे फोल रुचीविण ॥ध्रु.॥
गव्हांचिया होती परी ।
फके वरी खाऊं नये ॥३॥
तुकां म्हणे असे हातींचें कांकण ।
तयासी दर्पण विल्हाळक ॥४॥
______________________
।। श्री तुकोबाराय चैतन्य ।।
______________________
ढेकरें जेवण दिसे साचें ।
नाहीं तरि काचें कुंथाकुंथी ॥
मनुष्य पोटभर जेवला की नाही, हे त्याला येणाऱ्या नैसर्गिक आणि तृप्त ढेकरावरून लगेच समजते. पण जर कोणी जेवलाच नसेल आणि केवळ जेवल्याचे नाटक करण्यासाठी खोट्या ढेकरा देण्याचा (कुंथाकुंथी करण्याचा) प्रयत्न करत असेल, तर त्याचे ते ढोंग जगजाहीर होते.
ज्या साधकाला किंवा भक्ताला ईश्वरी नामाची, आत्मज्ञानाची खरी तृप्ती मिळाली आहे,त्याच्या चेहऱ्यावर, शांततेत आणि वर्तनात ती 'अध्यात्मिक ढेकर' (आनंद) आपोआप प्रकट होते. पण ज्याला केवळ पोकळ मोठेपणा मिरवायचा आहे, तो जेव्हा ज्ञानाचा आव आणतो, तेव्हा त्याची 'कुंथाकुंथी' (खोटा प्रयत्न) सुजाण लोकांच्या सहज लक्षात येतो. ढोंग फार काळ लपवता येत नाही.
हे ही बोल ते ही बोल । कोरडे फोल रुचीविण ॥
अनुभवाशिवाय केवळ इकडून-तिकडून ऐकलेले शहाणपण सांगणे, म्हणजेच 'हे ही बोलणे आणि ते ही बोलणे' होय. अशा बोलण्याला संतांनी 'कोरडे फोल' म्हटले आहे. फोलपट म्हणजे धान्याचा दाणा नसलेली रिकामी टरफले. ती कितीही पाखडली तरी त्यातून हाती काहीच लागत नाही आणि त्यात कोणतीही चव (रुची) नसते.
वाचन करून किंवा पाठांतर करून उत्कृष्ट बोलणारे अनेक भेटतात, पण जोपर्यंत त्या शब्दांमागे स्वतःचा अनुभव नसतो, तोपर्यंत त्या शब्दांना वजन नसते. त्याचे बोलणे ऐकायला गोड वाटू शकते, पण त्याने ऐकणाऱ्याच्या किंवा बोलणाऱ्याच्या जीवनाचा उद्धार होत नाही. अनुभवाशिवाय असलेले ज्ञान हे रसाशिवाय असलेल्या अन्नासारखे निरस असते.
गव्हांचिया होती परी ।फके वरी खाऊं नये ॥
गव्हापासून अत्यंत उत्कृष्ट, मऊ आणि गोड अशा पुरणपोळ्या किंवा पक्वान्ने तयार होतात, हे सत्य आहे. परंतु, 'गव्हापासून पुरणपोळी बनते' म्हणून जर कोणी कोरड्या गव्हाच्या पिठाचे फके मारू लागला, तर त्याचे तोंड सुकेल, श्वास कोंडेल आणि त्याला पोळीचा आनंद कधीच मिळणार नाही.
आपल्या सनातन धर्मातील वेद, उपनिषदे, संतवाङ्मय हे 'गव्हासारखे' मौल्यवान आहेत. त्यातून आत्मानंदाची 'पुरणपोळी' सिद्ध करता येते. पण लोक काय करतात? ते केवळ त्या ग्रंथांतील शब्दांचे पोकळ पाठांतर करतात आणि त्याचे 'फके' मारतात (म्हणजेच समाजात मोठेपणा मिळवण्यासाठी ते शब्द नुसतेच तोंडातून बाहेर फेकतात). अशाने परमार्थ साधत नाही, उलट अहंकाराचा श्वास कोंडतो. ज्ञान हे पचवायचे असते, त्याचे केवळ फके मारायचे नसतात.
तुकां म्हणे असे हातींचें कांकण ।
तयासी दर्पण विल्हाळक ॥
संत तुकाराम महाराज शेवटी एका अत्यंत प्रसिद्ध व्यावहारिक म्हणीचा दाखला देतात. आपल्या स्वतःच्या हातात घातलेले 'कांकण' (बांगडी) पाहण्यासाठी आरशाची (दर्पण) गरज भासत नाही; ते प्रत्यक्ष डोळ्यांना दिसत असते. तिथे आरसा धरून पाहणे हे केवळ निरर्थक आणि वेडेपणाचे (विल्हाळक) लक्षण आहे.
ज्याला भगवंताच्या नामाचा आणि स्वरूपाचा साक्षात्कार झाला आहे, त्याला स्वतःचे मोठेपण सिद्ध करण्यासाठी बाह्य जगातील कोणत्याही पुराव्याची, शाब्दिक युक्तिवादाची किंवा आरशाची गरज नसते. त्याची भक्ती आणि आंतरिक शांतताच त्याचे कंकण आहे, जे जगाला प्रत्यक्ष दिसते. आत्मज्ञान ही प्रत्यक्ष अनुभवाची गोष्ट आहे, ती परोक्ष प्रमाणावर अवलंबून नसते.
!! रामकृष्णहरी !!
क्रमश:
नितीन महाराज मोरे
माजी अध्यक्ष
श्री संत तुकाराम महाराज संस्थान
श्री क्षेत्र देहू.