।। श्री तुकोबाराय चैतन्य ।।

देहू :
सदा तळमळ । चित्ताचिये हळहळ ॥१॥
त्याचें दर्शन न व्हावें । शव असतां तो जिवे ॥ध्रु.॥
कुशब्दाची घाणी । अमंगळविली वाणी ॥२॥
नेणे शब्दपर ।तुका म्हणे परउपकार ॥३॥
_______________________
।।श्री तुकोबाराय चैतन्य।।
_______________________
जगद्गुरु संत तुकाराम महाराज या अभंगात दुष्ट, मत्सरी आणि सदा नकारात्मक विचारात जगणाऱ्या माणसाची लक्षणे सांगत आहेत. संतांचे अंतःकरण जसे शांत आणि आनंदी असते, याउलट काही माणसे आयुष्यभर स्वतःच्याच मनात मत्सर आणि रागाची आग घेऊन जगत असतात. अशा माणसांची संगती किंवा दर्शन साधकाचे चित्त कसे दूषित करू शकते, याचे जळजळीत वर्णन महाराजांनी अभंगात केले आहे.
"सदा तळमळ । चित्ताचिये हळहळ ॥"
"त्याचें दर्शन न व्हावें । शव असतां तो जिवे ॥"
ज्या माणसाच्या मनात इतरांचा उत्कर्ष पाहून नेहमी मत्सर, हेवा आणि जळफळाट (हळहळ, तळमळ) सुरू असतो, अशा दुर्गुणी माणसाचे मला कधीही 'दर्शन न व्हावे' (ते समोरही येऊ नये). असा माणूस शरीराने जरी जिवंत असला, तरी तो आतून मेल्यासारखाच आहे; तो म्हणजे एक 'जिवंत प्रेत' (शव असतां तो जिवे) आहे. कारण ज्याच्या मनात ईश्वराचा आनंद आणि भूतदया नाही, त्याच्या जगण्याला काहीच अर्थ नसतो.
"कुशब्दाची घाणी । अमंगळविली वाणी ॥"
"नेणे शब्दपर । तुका म्हणे परउपकार ॥"
अशा माणसाच्या मुखात नेहमी 'कुशब्दाची घाणी' म्हणजेच शिव्या, निंदा, अपमान आणि अश्लील शब्द असतात. त्याने आपली बोलण्याची भाषा (वाणी) संपूर्णपणे अपवित्र किंवा अमंगळ करून टाकलेली असते. महाराज म्हणतात की, असा मनुष्य 'शब्दपर' म्हणजेच शब्दांचे खरे सामर्थ्य, गोडवा आणि परमेश्वराचे नामस्मरण काय असते हे कधीच जाणत नाही. तो आयुष्यात कोणावरही कधी 'परउपकार' (मदत किंवा उपकार) करत नाही आणि कोणाशी कधीच प्रेमाने बोलत नाही.
शरीराने जिवंत असणे म्हणजे खरे जगणे नव्हे. जोपर्यंत आपल्या मनात इतरांबद्दल प्रेम, करुणा आणि मुखात गोड शब्द येत नाहीत, तोपर्यंत माणसाचे जीवन अमंगळच राहते. साधकाने नेहमी स्वतःचे चित्त मत्सरापासून दूर ठेवून प्रसन्न ठेवावे आणि कुसंगतीपासून दूर राहावे, हाच परमार्थाचा मोलाचा संदेश आहे.
।। रामकृष्णहरी ।।
क्रमश:
नितीन महाराज मोरे
माजी अध्यक्ष
श्री संत तुकाराम महाराज संस्थान
श्री क्षेत्र देहू.