।। श्री तुकोबाराय चैतन्य ।।

देहू संतवाणी
अभंग क्रमांक: ७२
एकादशीव्रत सोमवार न करिती ।
कोण त्यांची गति होईल नेणों ॥१॥
काय करूं बहु वाटे तळमळ ।
आंधळीं सकळ बहिर्मुख ॥ध्रु.॥
हरीहरांसी नाहीं बोटभरी वाती ।
कोण त्यांची गति होईल नेणों ॥३॥
तुका म्हणे नाहीं नारायणीं प्रीति ।
कोण त्यांची गति होईल नेणों ॥४॥
______________________
।। श्री तुकोबाराय चैतन्य ।।
______________________
एकादशीव्रत सोमवार न करिती ।
कोण त्यांची गति होईल नेणों ॥
या अभंगात महाराजांनी मानवी जीवनातील भक्तीचे स्थान आणि व्रतांचे महत्त्व अतिशय स्पष्ट शब्दांत मांडले आहे.
नित्य व्रतांचे उल्लंघन आणि भविष्याची चिंता:
संत तुकाराम महाराज म्हणतात की, जे लोक हिंदू धर्मात अत्यंत पवित्र मानले गेलेले 'एकादशीचे व्रत'
(विठ्ठल/विष्णूंची भक्ती) आणि 'सोमवारचे व्रत' (शिवाची भक्ती) पाळत नाहीत, त्यांची मृत्यूनंतर काय गती (अवस्था) होईल, हे सांगता येत नाही.
येथे व्रतांचा अर्थ केवळ उपाशी राहणे असा नाही, तर त्या निमित्ताने मनाला प्रपंचापासून दूर नेऊन ईश्वराच्या चिंतनात लावणे असा आहे.
जे लोक या नियमांचे पालन करत नाहीत, ते स्वतःचे जीवन व्यर्थ घालवत आहेत, अशी चिंता महाराज व्यक्त करतात.
संसारी जीवांची अंधता आणि संतहृदयाची तळमळ:
काय करूं बहु वाटे तळमळ ।
आंधळीं सकळ बहिर्मुख ॥
संसाराच्या मायेत अडकलेल्या या जीवांना परमार्थ समजत नाही, हे पाहून तुकोबारायांच्या मनाला 'बहु वाटे तळमळ' म्हणजे अत्यंत तीव्र वेदना होतात. ते म्हणतात, हे सांसारिक लोक अध्यात्मिक दृष्टीने 'आंधळे' आहेत आणि त्यांचे लक्ष केवळ बाह्य जगाकडे म्हणजेच 'बहीर्मुख' आहे. त्यांना अंतर्यामी असणाऱ्या परमात्म्याचा शोध घेण्याची इच्छाच नाही. त्यांचा भर केवळ बाह्य सुखांवर आणि दिखाऊ कर्मकांडावर आहे.
जसा जन्मजात अंध असणाऱ्या माणसाला दिव्याचा प्रकाश दाखवून काही फायदा होत नाही, तसेच मायेने अंध झालेल्या मानवाला देवाचे मर्म समजावून सांगणे कठीण होते.
भक्तीचा अभाव आणि हरि-हरांमधील अभेद:
हरीहरांसी नाहीं बोटभरी वाती ।
कोण त्यांची गति होईल नेणों ॥
या चरणात तुकोबारायांनी एक फार मोठा संदेश दिला आहे. त्यांनी 'हरी' (विठ्ठल/विष्णू) आणि 'हर' (शंकर) या दोन्ही देवतांचा उल्लेख एकत्र केला आहे. जे लोक या हरि-हरांना साधी बोटभर वात लावून प्रेमाने ओवाळत नाहीत, म्हणजेच त्यांच्या प्रती कृतज्ञता किंवा भक्ती व्यक्त करत नाहीत, त्यांचे कल्याण कसे होणार? तुकोबारायांनी येथे हरि-हर अभेद (विष्णू आणि शिव एकच आहेत) हा वारकरी संप्रदायाचा मुख्य विचार अधोरेखित केला आहे.
तुकोबारायांचाच दुसरा प्रसिद्ध अभंग आहे–
हरीहरां भेद। नाहीं करू नये वाद॥
नारायणावरील प्रेमाविना जीवन व्यर्थ:
तुका म्हणे नाहीं नारायणीं प्रीति ।
कोण त्यांची गति होईल नेणों ॥
अभंगाच्या शेवटी तुकाराम महाराज या सर्व गोष्टींचे मूळ कारण सांगतात. जोपर्यंत मानवाच्या मनात 'नारायणीं प्रीति' म्हणजे भगवंताविषयी खरी ओढ, भक्ती आणि प्रेम निर्माण होत नाही, तोपर्यंत तो भवसागरातून मुक्त होऊ शकत नाही. ज्यांच्या हृदयात देवाविषयी प्रेमच नाही, त्यांची गती अधोगतीकडेच होणार यात शंका नाही.
!! रामकृष्णहरी !!
क्रमश:
नितीन महाराज मोरे
माजी अध्यक्ष
श्री संत तुकाराम महाराज संस्थान
श्री क्षेत्र देहू .